روانشناسی شخصیت و عوامل موثر بران

یکی دیگر از مباحث مهم در قلمرو روان‌شناسی تربیتی، بررسی نقش تربیتی اولین مربیان و معلمان کودکان و نوجوانان،‌ یعنی «پدر و مادر» از همان ابتدای اندیشه فرزندآوری است؛ چرا که شخصیت افراد در خانه و کانون خانواده شکل می‌گیرد. تولد فرزندان در خانه، بزرگترین موهبت و نعمت خداوندی است، زیرا مهمترین رسالت والدین تعلیم و تربیت صحیح و شکوفا ساختن استعدادهای بالقوه این امانت الهی است. وجود نوزاد تازه به دنیا آمده، کاملاً بکر و مستعد هرگونه شکل‌پذیری و تربیت‌پذیری است. چگونگی شکل‌گیری شخصیت کودکان با نحوه نگرش والدین نسبت به آنها و رفتار تربیتی ایشان در ارتباط است. اینکه پیامبر گرامی اسلام (ص) می‌فرمایند:

«به شخصیت فرزندانتان بها دهید و آنان را محترم و گرامی بدارید، با آنها با محبت و نیکی رفتار کنید و با گفتار و کردارتان بهترین آداب زندگی را به آنان بیاموزید» بیانگر توجه به ارزش و منزلت کودک در نظام الهی است. الحق، الگوهایی همچون مادر و پدر در سالهای اولیه رشد کودکان که بسیار سریع و حساس است بیشترین مسئوولیت را در نقش‌پذیری بچه‌ها، ظهور رفتارهای اجتماعی و شکل‌گیری آنها دارند.

در اینجا قبل از اینکه به اختصار و فهرست‌وار به عوامل موثر در تکوین شخصیت کودکان و نوجوانان بخصوص خانه و مدرسه اشاره‌ای داشته باشیم، تعریف مختصری از معنا و مفهوم شخصیت ارائه می‌کنیم.[1]

شخصیت چیست؟

به طور کلی شخصیت مجموعه رفتارها و ویژگیهایی است که انسان خاصی را مشخص می‌کند. در نظر روان‌شناسان، شخصیت، عبارت است از وحدت مخصوصی که از مجموع صفات طبیعی و اکتسابی بالنسبه ثابت فردی بوجود می‌آید و او را در سازشهای عمومی و برخوردهای اجتماعی از سایر افراد متمایز می‌سازد.[2]

صفات پایدار

منظور از شخصیت،‌ وحدتی است که از صفات ظاهری و انگیزه‌های نهانی به وجود آمده است و ما از همه صفات مختلف فرد، آن صفات را جزء شخصیت او می‌شماریم که نوعی پایداری داشته باشد. اگر شخصی عادتاً آرام است و گاهی برانگیخته می‌شود آرامی صفت شخصیت اوست نه انگیزش‌پذیری»

کسانیکه شخصیت اخلاقی آنان به آرامی و ملائمت است اگر احیاناً در مورد مخصوص خشمگین و برافروخته شوند خیلی زود از کرده خود پشیمان می‌گردند. زیرا آن حالت زودگذر با شخصیت اخلاقی و وضع روحی آنان ناسازگار است.[3]

منشأ شخصیت

یکی از مسائلی که در بحث شخصیت مور تحقیق و گفتگوی روان‌شناسان قرار گرفته و دانستن آن برای نسل جوان مفید و سودمند است شناختن منشأ شخصیت است. برای آنکه جوانان بتوانند شخصیت را تا جائیکه ممکن است و در سازگاریهای اجتماعی به شایستگی موفق شوند لازم است به منشأ شخصیت خود پی ببرند.[4]

صفات اختصاصی شخصیت هریک از افراد بشر که پایه سازشهای اجتماعی اوست از دو منشأ اساسی سرچشمه می‌گیرد یکی وراثت طبیعی و دیگری محیط تربیتی است. بعبارت دیگر صفات و ممیزات شخصیت آدمی بر دو نوع است:

یکی صفات طبیعی و دیگری صفات اکتسابی است.[5]

 

 

 

 

اثبات شخصیت

جوانانی که از نظر طبیعی سالم و موزون آفریده شده‌اند، و از نظر تربیتی نیز در پرتو مراقبتهای والدین و مربیان لایق خود، با صفات حمیده و سجایای اخلاقی پرورش یافته‌اند به آسانی خود را با محیط جامعه تطبیق می‌دهند و خیلی زود به اثبات شخصیت و حسن سازگاری با محیط موفق می‌شوند. برعکس جوانانی که از نظر طبیعی در افکار یا اندامشان نقائص و عیوبی وجود دارد یا  در محیط خانواده و اجتماع، بد تربیت شده‌اند و از والدین و مربیان خویش صفات ناپسندی را فرا گرفته‌اند در اثبات شخصیت و سازشهای اجتماعی با مشکلات گوناگونی روبرو هستند. بعضی از آنها با دشواری و زحمت تا اندازه‌ای خود را با جامعه منطبق می‌کنند و بعضی تا پایان عمر از هم‌آهنگی اجتماعی محرومند و هرگز به توافق با محیط زندگی موفق نمی‌شوند.

[1] . روان‌شناسی تربیتی – دکتر غلامعلی افروز – ص 116

[2] . جوان از نظر عقل و احساسات هیئت نشر معارف اسلامی

[3] . اصول روان‌شناسی مان صفحه 150

[4] . جوان از نظر عقل و احساسات صفحه 35

[5] . مجله رشد شخصیت صفحه 30