شناسایی و ارزیابی مولفه های مدیریت زنجیره تامین سبز با رویکرد تصمیم گیری های چند معیاره فازی (مطالعه موردی: صنعت مواد غذایی)

اهداف تحقیق

  • آشنایی با مفاهیم و چارچوب مدیریت زنجیره تامین سبز
  • توجه به مدیریت زنجیره تامین سبز به عنوان یک مزیت رقابتی در عصر حاضر
  • شناسایی و تدوین مولفه های اصلی مدیریت زنجیره تامین سبز و اولویت بندی آن در صنعت مواد غذایی ایران
  • سنجش شرکت های مواد غذایی از نظر سبز بودن زنجیره تامین
  • تدوین متدولوژی کاربردی برای سنجش مدیریت زنجیره تامین سبز در صنایع

1-4- تاریخچه مدیریت زنجیره تامین سبز و مسائل زیست محیطی

تعداد زیادی از نویسندگان بر روی مدیریت زنجیره تامین سبز به عنوان یکی از محبوب ترین روش های در حال ظهور مدیریت زیست محیطی شرکت ها که در گذشته مطرح شده است کار کرده اند. ظهور این نوع ادبیات به سال 1990 برمی گردد، که با ظهور مدیریت زیست محیطی، شرکت ها متوجه محیط و مدیریت زنجیره عرضه گردیدند. تا قبل از سال 2000 مقالات کمی در زمینه مدیریت لجستیک،  مدیریت زنجیره تامین سبز و محیط زیست وجود داشت، ولی بعدها به خاطر مشکلات زیست محیطی و تهدید زندگی بشر تحقیقات زیادی در این زمینه صورت گرفت. با وجود گرم شدن هوا و نوسان قیمت نفت، تاکید بیشتری بر روی حفاظت محیط زیست می شود، و شروع تحقیقات بسیاری را در حوزه توسعه مفاهیم و تئوری های مدیریت زنجیره تامین سبز داشتیم. امروزه بسیاری از تلاش های تحقیقاتی بر بررسی بین عوامل سبز/ محیطی با عملکرد سازمان/ محیط زیست متمرکز شده اند (ابوقادر وجانسون، 2004).

ﻣﺼﺮف ﺳﺒﺰ اﺑﺘﺪا در اروﭘﺎ  ﺷﺮوع ﺷﺪ و در دﻫﻪ 1980 ﺑﻪ اوج ﺧﻮد رﺳﯿﺪ و اﯾـﻦ اﻣـﺮ در آﻟﻤـﺎن ﺷـﺪت ﺑﯿﺸـﺘﺮی داﺷـﺖ. ﻣﺼﺮف ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﻪ ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﺗﻮﻟﯿﺪﮐﻨﻨﺪﮔﺎﻧﯽ ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﻧﺪ ﮐﻪ درﺑﺎره ﻣﺴـﺎﺋﻞ زیست محیطی ﭘﺎﺳﺨﮕﻮ ﻫﺴﺘﻨﺪ. در ﻧﺘﯿﺠﻪ، ﻣﺼﺮف ﮔﺮاﯾﯽ ﺳﺒﺰ ﺑﻪ اﯾﻦ اﻣﺮ ﻣﻨﺠﺮ ﺷﺪ ﮐﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻣﺤـﯿﻂ ﺑـﺮای ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﻪ ﯾﮏ ﻣﺰﯾﺖ رﻗﺎﺑﺘﯽ ﺗﺒﺪﯾﻞ  شود. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﺼـﺮف ﮔﺮایی ﺳـﺒﺰ ﺑـﺮ اﯾـﻦ اﻣـﺮ ﺗﺄﮐﯿﺪ دارد ﮐﻪ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن ﺑﺎﯾﺪ ﺳﺎزﮔﺎری ﻣﺤﺼﻮﻻﺗﺸﺎن ﺑﺎ ﻣﻌﯿﺎرﻫـﺎی زﯾﺴـﺖ ﻣﺤﯿﻄـﯽ را ﺗﻀﻤﯿﻦ ﮐﻨﻨﺪ.

ﺗﺮوﺑﺮﯾﺞ (2001)، تجربه شرکت  AMDرا در زﻣﯿﻨﻪ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺄﻣﯿﻦ سبز بیان ﻣـﯽﮐﻨـﺪ. اﯾﻦ ﺷﺮﮐﺖ ﯾﮏ ﺷﺮﮐﺖ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﻨﻨﺪه رﯾﺰ ﭘﺮدازﻧﺪه و وﺳﺎﯾﻞ ﺣﺎﻓﻈـﻪ ﻧـﻮری اﺳـﺖ ﮐـﻪ در آن ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺄﻣﯿﻦ ﺳﺒﺰ از ﺳﺎل 1999 ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗـﺮار ﮔﺮﻓﺘـﻪ و در راﺳـﺘﺎی اﺟـﺮای آن ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎﯾﯽ در ﺷﺮﮐﺖ  اﻧﺠﺎم ﻣﯽ ﺷﻮد؛ ﻧﻈﯿﺮ:

  • ﺗﺄﻣﯿﻦ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن در اﻣﺮ ﻃﺮاﺣﯽ ﺑﺮای ﻣﺤﯿﻂ، ﺳﻼﻣﺘﯽ و اﻣﻨﯿﺖ ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ.
  • ﺷﺮﮐﺖ و ﺗﺄﻣﯿﻦ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎنش ﻓﻌﺎﻻﻧﻪ ﻓﺮﺻـﺖ ﻫـﺎﯾﯽ را ﺟﺴـﺘﺠﻮ ﻣـﯽﮐﻨﻨـﺪ ﺗـﺎ ﺿـﺎﯾﻌﺎت ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻨﺪی و تحویل را کاهش دهند.
  • ﻋﻠﯽ رﻏﻢ ﯾﮏ ﺳﺮی ﻣﺤﺪودﯾﺖ ﻫـﺎ ﮐـﻪ در ﻣـﻮرد اﺳـﺘﻔﺎده ﻣﺠـﺪد از ﻣـﻮاد در ﻓﺮآﯾﻨـﺪ وﺟﻮد دارد، ﺷﺮﮐﺖ ﻓﺮﺻﺖ ﻫﺎی دﯾﮕﺮی را ﺑﺮای اﺳﺘﻔﺎده ﻣﺠﺪد ﻣﻮاد ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ (شکاری، 1384).

1-5- سوالات تحقیق

  • مولفه های اصلی مدیریت زنجیره تامین سبز کدامند؟
  • اولویت بندی مؤلفه های اصلی مدیریت زنجیره تامین سبز در صنعت مواد غذایی کدامند؟
  • اولویت بندی و سنجش این مولفه ها از نقطه نظر اجرا چگونه است؟
  • استفاده از کدام یک از روش های تحلیل سلسله مراتبی نتیجه مطلوب تر و واقعی تری را ارائه می کند؟
  • جایگاه و وضعیت شرکت های مورد مطالعه با لحاظ مدل پیشنهادی مدیریت زنجیره تامین سبز چگونه می باشد؟

1-6- روش انجام تحقیق

روش ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺑﻪ ﻛﺎر ﺑﺮده ﺷﺪه از ﻧﻮع ﻫﺪف، ﻛﺎرﺑﺮدی، از ﺣﻴﺚ ﺷﻴﻮه ی ﮔﺮدآوری داده ﻫﺎ ﻣﻴﺪاﻧﻲ و از ﻧﻈﺮ ﻣﻴﺰان ﻛﻨﺘﺮل ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎ، ﺗﻮﺻﻴﻔﻲ- ﭘﻴﻤﺎﻳﺸﻲ اﺳﺖ. در اﻳﻦ ﭘﮋوﻫﺶ ﺑﺮای ﭘﻮﺷﺶ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺗﺌﻮری ﺗﺤﻘﻴﻖ، ﻛﺘﺐ ﺗﺨﺼﺼﻲ و ﻋﻤﻮﻣﻲ، ﻣﻘﺎﻻت و ﻧﺸﺮﻳﺎت ﺗﺨﺼﺼﻲ و ﻫﻤﭽﻨﻴﻦ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﮔﺮدآوری داده ﻫﺎ از ﭘﺮﺳﺶ ﻧﺎﻣﻪ و ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ و ﺑﻬﺮه ﮔﻴﺮی از ﻧﻈﺮات اﻓﺮاد ﺧﺒﺮه اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ.

در اﻳﻦ ﭘﮋوﻫﺶ اﺑﺘﺪا ﺑﺎ ﺑﺮرﺳﻲ ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ در زﻣﻴﻨﻪ مدیریت زنجیره تامین سبز، مولفه های موثر بر مدیریت زنجیره تامین سبز اﺳﺘﺨﺮاج ﺷﺪﻧﺪ. ﺳﭙﺲ با غربالگری مؤلفه های شناسایی شده، مولفه های ﻣﺆﺛﺮ ﺑﺮ مدیریت زنجیره تامین سبز در صنعت مواد غذایی اﻧﺘﺨﺎب می شوند. و با استفاده از تکنیک تحلیل سلسله مراتبی فازی[1] به رتبه بندی مؤلفه های مدیریت زنجیره تامین سبز می پردازیم. و در نهایت با استفاده تکنیک تاپسیس فازی سه شرکت مورد مطالعه: کاله، پاک و لینا نیک را با استفاده از مؤلفه های مدیریت زنجیره تامین سبز رتبه بندی خواهیم کرد.

1-7- روش گردآوری اطلاعات

در این مطالعه برای جمع آوری داده ها و اطلاعات تحقیق، افزون بر منابع کتابخانه ای از پرسشنامه نیز استفاده می شود. شاخص های زنجیره تأمین سبز با مطالعه متون علمی و مقالات مرتبط با زنجیره تامین سبز بدست خواهند آمد.

در این تحقیق از روش های ذیل برای گردآوری اطلاعات استفاده می شود:

مطالعات کتابخانه ای: ادبیات و مبانی نظر تحقیق با مطالعه کتب، نشریات داخلی و خارجی و موضوعات مرتبط با مدیریت زنجیره تامین سبز و استخراج مقالات مرتبط از سایت های علمی حاصل خواهد شد.

مصاحبه: در تحقیق فوق معیارها، عوامل و محدودیت های مهم و تاثیر گذار طی مصاحبه هایی با کارشناسان خبره و مدیران صنعت مورد نظر، مورد بحث و شناسایی قرار خواهد گرفت.

پرسشنامه: به منظور بررسی دیدگاه کارشناسی، علمی، پرسشنامه هایی برای امتیازبندی و اوزان معیارها طراحی خواهد شد.

1-8- جامعه و نمونه آماری

جامعه آماری در این تحقیق اساتید دانشگاهی، صاحبنظران و کارشناسانی از صنعت مواد غذایی   می باشند که با مدیریت زنجیره تامین سبز و مسائل زیست محیطی آشنایی دارند. در این تحقیق سعی شده است در صنعت مواد غذایی با توجه به تخصص و ماهیت کار مدیران و کارشناسان تضمین کیفیت، و بهداشت و محیط[2]، از این کارشناسان نظرخواهی بیشتری به عمل آید. این صاحبنظران دارای حداقل مدرک لیسانس و سه سال سابقه کاری مرتبط می باشند. با توجه به تعداد معدود آنها سعی بر این است که از نظرات کلیه صاحبنظران استفاده شود.

نمونه آماری این تحقیق از شرکت های مواد غذایی و به روش نمونه در دسترس خبرگان انتخاب شده است. در این تحقیق سعی شده است از شرکت هایی در صنت مواد غذایی که دارای سیستم مدیریت زیست محیطی سرآمدتر و زنجیره تامین سبزتری نسبت به سایر شرکت ها برخوردار هستند، استفاده شود. به همین دلیل شرکت های لبنی کاله و پاک و شرکت لینا نیک تولید کننده انواع اسنک های حجیم شده، در این تحقیق مورد مطالعه قرار گرفته اند.

1-9- جنبه های نوآورانه تحقیق

ﺗﺪﻭﻳﻦ ﻣﻮﻟﻔﻪ ﻫﺎﻱ مدیریت زنجیره تامین ﺳﺒﺰ ﺍﺯ ﻃﺮﻳﻖ ﺍﺳﺘﺨرﺍﺝ ﻣﺘﻮﻥ ﻋﻠﻤﻲ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﻭ ﺑﺮﺭﺳﻲ ﻭ ﺁﺯﻣـﻮﻥ ﺁﻥ ﺩﺭ ﻳﮏ ﺻﻨﻌﺖ ﺧﺎﺹ ﺑﺮﺍﻱ ﺍﻭﻟﻴﻦ ﺑﺎﺭ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﺩﺭ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﻣﻄﺮﺡ ﻣﻴﺸﻮﺩ ﻭ ﺑﺎ ﺗـﺪﻭﻳﻦ ﻣﻮﻟﻔـﻪ ﻫـﺎﻱ ﻣﻨﺎﺳﺐ می توان ﻧﻮﺁﻭﺭﻱ  ﻣﻨﺎﺳﺒﻲ ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﻃﺮﺡ ﺍﺭﺍﺋﻪ ﻧﻤﻮﺩ.

1-10- اصطلاحات و واژگان کلیدی

مدیریت زنجیره تامین: ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ ﺷﺎﻣﻞ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﯾﺰی ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻫﻤﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎی ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ تامین منابع، ﺗﺒﺪﯾﻞ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﻣﺤﺼﻮل و ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﭘﺸﺘﯿﺒﺎﻧﯽ ﻣﯽ ﺷﻮد. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه ﺗﺎﻣﯿﻦ ارﺗﺒﺎﻃﺎت و ﻫﻤﮑﺎری ﻣﯿﺎن اﻋﻀﺎی زﻧﺠﯿﺮه را ﻧﯿﺰ ﺷﺎﻣﻞ ﻣﯽ ﺷﻮد.

مدیریت زنجیره تامین سبز: ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه تاﻣﯿﻦ ﺳﺒﺰ، ﯾﮑﭙﺎرﭼﻪ ﮐﻨﻨﺪه ی ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ زﻧﺠﯿﺮه تامین با الزامات زیست محیطی در تمام مراحل طراحی محصول، انتخاب و تامین مواد اولیه، تولید و ساخت، توزیع و انتقال، تحویل به مشتری و بالاخره پس از مصرف، مدیریت بازیافت و مصرف مجدد به منظور بیشینه کردن میزان بهره وری مصرف انرژی و منابع همراه با عملکرد کل زنجیره تامین است.

سیستم مدیریت زیست محیطی: بدین مفهوم است که واحد های تولیدی و بخش های وابسته به آنها به طور پیوسته و بدون نظارت بخش های زیست محیطی سازمان، اهداف زیست محیطی را اجرا کنند مفهوم این امر آن است که:

تصمیم گیری های چند معیاره: این مدل های تصمیم گیری به دو دسته عمده تقسیم می گردند: مدل های چند هدفه (MODM)[3] و مدل های چند شاخصه (MADM)[4]، به طوریکه مدل های چند هدفه به منظور طراحی بکار گرفته می شوند در حالیکه مدل های چند شاخصه به منظور انتخاب گزینه برتر استفاده می شود.

 

[1]  FAHP: Fuzzy Analytical Hierarchy Process

[2]  HSE: Health, Safety and Environment

[3] Multiple Objective Decision Making

[4]  Multiple Attribute Decision Making